BASF Agricultural Solutions

basf silni razem
Rozwiązania dla Rolnictwa

Regulacja odczynu gleby to podstawa

Autor: Dr W Szczepaniak Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu.



Do podstawowych czynników produkcji, które w głównym stopniu rzutują na poziom plonowania roślin zalicza się odczyn gleby, czyli stopień jej zakwaszenia. Odczyn, którego miernikiem jest wartość pH ma tak podstawowe znaczenie dla prawidłowego wzrostu i rozwoju roślin, że gdy jest niekorzystny rośliny zwykle reagują znacznym spadkiem plonu. Jednakże reakcji tej nie da się porównać z niedoborem żadnego ze składników pokarmowych, takich jak azot, fosfor czy potas, gdyż w przeciwieństwie do niedoborów składników pokarmowych, które bezpośrednio ograniczają wzrost roślin, wartość pH ma kolosalny wpływ na środowisko ich życia, tj. glebę. Decyduje o tym, co żyje w danej glebie od najmniejszego mikroorganizmu przez bakterie czy grzyby po rośliny uprawne. Wpływa na toksyczność niektórych pierwiastków, przykładowo glinu, który może przy niskim pH (poniżej 5,5) stanowić zagrożenie dla rozwoju roślin (glin ogranicza przede wszystkim rozwój systemu korzeniowego). Wpływa również na procesy wietrzenia minerałów i magazynowania składników pokarmowych w glebie (sorpcja), co decyduje o ilości składników pokarmowych dostępnych dla roślin. Wartość pH ma także wpływ na jakość i tempo powstawania w glebie próchnicy, jak również na procesy uwalniania z niej składników pokarmowych. A przede wszystkim decyduje o dostępności składników pokarmowych z gleby dla roślin i to zarówno makro, jak i mikroelementów. Poza tym odczyn ma bardzo istotny wpływ na strukturę gleby (wapń stanowi lepiszcze agregatów glebowych - gruzełków). Już przy lekkim zakwaszeniu (poniżej pH 6,2) minerały ilaste (najdrobniejsza frakcja gleby odpowiedzialna za jej żyzność) stają się mobilne. Prowadzi to do rozpadu agregatów glebowych, pogorszenia struktury oraz wymywania minerałów w głąb profilu czyli następuje degradacja gleby. Zatem, jak wynika z przytoczonych informacji utrzymywanie odpowiedniego odczynu gleby w racjonalnej produkcji roślinnej ma znaczenie pierwszoplanowe (w razie potrzeby wpierw trzeba glebę odkwasić!!!, a następnie planować dopiero nawożenie makro i mikroskładnikami). Tymczasem warto zwrócić uwagę na fakt, że w ostatnich pięciu latach średnie zużycie nawozów wapniowych w naszym kraju znajduje się na drastycznie niskim poziomie (poniżej 40 kg CaO/ha), a i wcześniej nie było zadowalające. Skutkuje to tym, że systematycznie wzrasta udział gleb kwaśnych i bardzo kwaśnych. W takich warunkach nie tylko spadają plony (o czym wspomniano powyżej) ale również rosną koszty produkcji, gdyż zarówno nakłady na uprawę, nawożenie, jak i ochronę chemiczną muszą być większe a przy tym zabiegi te są zazwyczaj mniej efektywne.

Wskaźnikiem potrzeb wapnowania jest pH gleby (tab.1). Jednakże dla prawidłowego ustalenia dawki wapna, Stacje Chemiczno Rolnicze, uwzględniają także jej kategorię agronomiczną (tab. 2 i 3). Zgodnie z zaleceniami tej metody każda gleba charakteryzuje się optymalnym zakresem pH z rolniczego punktu widzenia, tzn. w zakresie tym wypadkowa dostępności wszystkich składników pokarmowych i wody, a także warunki wzrostu roślin są najkorzystniejsze. Wapnowanie powyżej tego zakresu jest zabiegiem zbędnym, a nawet szkodliwym. Z tej też przyczyny zawsze wapnuje się glebę a nie roślinę. Następnie dopiero dokonuje się doboru roślin do poszczególnego rodzaju i odczynu gleby. W praktyce niestety często robi się odwrotnie, tj. uprawia się rośliny wymagające w słabych stanowiskach, a następnie stara się poprawić ich żyzność. Takie postepowanie nie tylko prowadzi do wzrostu kosztów uprawy, ale bardzo często bywa również mało efektywne. Większość upraw rolniczych rozwija się najlepiej na glebach o odczynie od lekko-kwaśnego do obojętnego, przy czym poszczególne gatunki roślin mają specyficzne wymagania pod tym względem. Wrażliwość roślin na kwaśny czy zasadowy odczyn gleby uzależniona jest przede wszystkim od jej składu granulometrycznego (kategorii agronomicznej) i zawartości materii organicznej. Im gleba cięższa tym z reguły zawiera więcej związków glinu, żelaza i manganu, które w kwaśnym środowisku ulegają rozpuszczaniu i mogą być toksyczne dla roślin (szczególnie glin). Dlatego rośliny gleb zwięźlejszych wymagają pH w granicach obojętnego (buraki cukrowe, rzepak, jęczmień, groch, bobik, lucerna), natomiast rośliny gleb lekkich stosunkowo dobrze znoszą kwaśny odczyn (łubin, seradela, ziemniak, żyto). Przy czym bardziej efektywna jest ich uprawa w zakresie odczynu lekko kwaśnego.

Na odkwaszanie gleby czy zapobieganie jej zakwaszaniu należy zawsze patrzeć przez pryzmat zmianowania. Nawozy wapniowe powinno stosować się pod przedplon, po którym przyjdzie w zmianowaniu roślina najbardziej wymagająca pod względem odczynu gleby, przykładowo buraki cukrowe, rzepak, lucerna czy jęczmień. Przykładowo, gdy rzepak ozimy poprzedza pszenica ozima to wapnowanie powinniśmy wykonać przed jej siewem. Wynika to z tego, że efekt działania nawozów odkwaszających najczęściej jest optymalny w drugim roku po ich zastosowaniu (po zastosowaniu nawozu wapniowego wymagany jest pewien czas na jego rozpuszczenie i odkwaszenie gleby). Przy braku wapnowania pod przedplon nawóz wapniowy należy zastosować natychmiast po zbiorze przedplonu i dobrze go wymieszać z glebą. W takim przypadku ze względu na szybkość działania o ile to możliwe (patrz kategoria agronomiczna gleby) preferowane są nawozy tlenkowe. Natomiast z nawozów węglanowych najszybszym działaniem odznacza się kreda, która powstając w innych warunkach posiada strukturę ziaren bardziej podatną na rozpuszczanie w glebie.

Dokonując wyboru terminu wapnowania należy mieć także na uwadze reakcje nawozów wapniowych z innymi nawozami, które mogą prowadzić do strat składników pokarmowych. Dlatego nawozów zawierających formę amonową azotu, jak i nawozów fosforowych nie powinno się stosować bezpośrednio przed lub po wapnowaniu (straty azotu w postaci ulatniającego się amoniaku i fosforu poprzez jego uwstecznianie do form nierozpuszczalnych w wodzie). Z tej samej przyczyny (straty azotu) nie należy wysiewać wapna na obornik lub gnojowicę. Między tymi zabiegami wskazana jest przerwa, która powinna trwać przynajmniej przez 4-6 tygodni. Trzeba również pamiętać, że warunkiem prawidłowego działania nawozów wapniowych jest ich równomierne wymieszanie z glebą na całej głębokości warstwy ornej. Dlatego zaleca się wapnować pod podorywkę, która w połączeniu z późniejszą orką siewną lub przedzimową pozwala na spełnienie tego warunku.

Kolejnym zagadnieniem, które należy rozważyć to częstotliwość stosowania nawozów wapniowych. Rolnicy bardzo często zadają sobie pytanie czy wapno stosować w małych dawkach częściej czy w dużych rzadziej. Ze względu na to, że wapnowania generalnie nie należy łączyć z innymi zabiegami nawozowymi, a także na fakt że gleba zwapnowana jest w stanie utrzymywać odpowiedni odczyn w dłuższym okresie czasu (tym dłużej im ma większy kompleks sorpcyjny) to w praktyce przyjmuje się, że korekty odczynu powinno się dokonywać, co 3-5 lat. Gleby lekkie (mniejszy kompleks sorpcyjny) wapnujemy częściej mniejszymi dawkami, natomiast gleby ciężkie (większy kompleks sorpcyjny) większymi. Jednocześnie bardzo ważne jest aby nie dopuszczać do zbyt dużego spadku odczynu gleby, mianowicie gleby lekkie należy wapnować, gdy odczyn zbliży się do pH 5,5, średnie 6,0 a ciężkie 6,5. Zbyt długie zwlekanie z wapnowaniem nie tylko wpływa na wysokość dawki wapna ale także sprawia, że gleba w dłuższym okresie czasu jest mniej sprawna. Poza tym przeprowadzając wapnowanie w „porę” w większym stopniu możemy bazować na nawozach węglanowych, gdyż nie zależy nam na bardzo szybkim ich rozpuszczeniu w glebie.

Znając potrzeby wapnowania w kolejnym etapie należy dokonać wyboru nawozu, który w praktyce sprowadza się do wyboru między nawozem typu węglanowego – CaCO3, MgCO3 (działa wolniej) lub tlenkowego – CaO, MgO (działa szybciej). Można oczywiście stosować również nawozy mieszane. Nawozy węglanowe stosujemy na wszystkie gleby, natomiast nawozy tlenkowe zalecane są przede wszystkim na gleby średnie i ciężkie. Poza odkwaszaniem na glebach tych mają szczególnie pozytywny wpływ na strukturę i warunki wodno-powietrzne. Natomiast nie zaleca się ich stosowania (szczególnie w wysokich dawkach) na gleby lekkie i bardzo lekkie, gdzie mogą spowodować więcej szkód niż korzyści, gdyż specyfika działania tych nawozów (po zastosowaniu wydziela się wysoka temperatura) sprawia, że częściowo zostaje spalona próchnica, a jak wiadomo gleby lekkie są szczególnie ubogie w ten składnik. Dokonując wyboru nawozów wapniowych należy także zwrócić uwagę na zawartość składników drugoplanowych. Przykładowo nawozy zawierające magnez poza działaniem odkwaszającym w dłuższym okresie czasu pozwalają uzupełnić rezerwy glebowe tego składnika. Jest to szczególnie ważne, gdyż gleby w Polsce są naturalnie ubogie w ten składnik.



Zapamiętaj:

  • 1. Regulacja odczynu gleby ma pierwszeństwo przed innymi zabiegami nawozowymi.
  • 2. Uprawa roślin na glebach kwaśnych skutkuje nie tylko spadkiem plonów, ale również wzrostem kosztów produkcji.
  • 3. Każda gleba swój optymalny zakres pH z rolniczego punktu widzenia, tzn. w zakresie tym wypadkowa dostępności wszystkich składników pokarmowych i wody, a także warunki wzrostu roślin są najkorzystniejsze.
  • 4. W praktyce rolniczej wskazane jest wapnowanie zachowawcze - nie można dopuszczać do zbyt dużego spadku odczynu gleby.
  • 5. Dokonując wyboru nawozów wapniowych należy także zwrócić uwagę na zawartość składników drugoplanowych.






Fot. Reakcja jęczmienia na kwaśny odczyn gleby:



a) krzewienie







b) strzelanie w źdźbło





c) dojrzałość mleczna

Tabela 1. Przedziały odczynu gleb w 1 mol KCl


Odczyn
Zakres pH
Bardzo kwaśny do 4,5
Kwaśny 4,6-5,5
Lekko kwaśny 5,6-6,5
Obojętny 6,6-7,2
Zasadowy od 7,3

Tabela 2. Potrzeby wapnowania gleb mineralnych (gleby orne)

  



Ocena potrzeb wapnowania
Kategoria agronomiczna gleb
bardzo lekkielekkieśrednieciężkie
pH w 1 mol KCl
Konieczne
do 4,0 do 4,5do 5,0do 5,5
Potrzebne4,1-4,5 4,6-5,05,1-5,55,6-6,0
Wskazane4,6-5,0 5,1-5,55,6-6,06,1-6,5
*ograniczone5,1-5,5 5,6-6,06,1-6,56,6-7,0
Zbędneod 5,6 od 6,1od 6,6od 7,1

Tabela 3. Dawki nawozów wapniowych w tonach CaO na 1 hektar

     
Kategoria agronomioczna glebyOcena potrzeb wapnowania
koniecznepotrzebnewskazaneograniczone

bardzo lekkie
lekkie
średnie
ciężkie

3,0
3,5
4,5
6,0

2,0
2,5
3,0
3,0

1,0
1,5
1,7
2,0

-
-
1,0
1,0
Top