Fuzarioza kłosów zbóż [Gibberella avenacea]

Czym jest fuzarioza kłosów zbóż?

Fuzarioza kłosów należy do najgroźniejszych chorób grzybowych występujących w uprawie zbóż. Choroba ma szczególne znaczenie gospodarcze, ponieważ jednocześnie ogranicza wielkość plonu oraz pogarsza jego jakość technologiczną, konsumpcyjną i paszową. W praktyce rolniczej fuzarioza zbóż jest uznawana za jedno z największych zagrożeń dla bezpieczeństwa produkcji ziarna, głównie ze względu na możliwość występowania niebezpiecznych mykotoksyn.

Największe znaczenie gospodarcze ma fuzarioza kłosów pszenicy , jednak choroba poraża również jęczmień, pszenżyto, żyto oraz inne gatunki zbóż. W warunkach sprzyjających rozwojowi patogenów straty plonu mogą wynosić od 10 do 30%, natomiast podczas silnych epidemii przekraczać nawet 50%.

W ostatnich latach obserwuje się wzrost udziału Fusarium graminearum w strukturze patogenów, szczególnie na stanowiskach po kukurydzy. Gatunek ten jest uznawany za główne źródło skażenia ziarna deoksyniwalenolem (DON).

W jaki sposób dochodzi do infekcji kłosów zbóż?

Cykl infekcji rozpoczyna się na resztkach pożniwnych pozostających na powierzchni gleby. Szczególnie niebezpieczne są nierozłożone resztki kukurydzy, które stanowią doskonałe źródło inokulum dla Fusarium graminearum.

Wiosną grzyby wytwarzają zarodniki, które są przenoszone przez wiatr oraz krople deszczu na rozwijające się kłosy zbóż . Największe ryzyko infekcji przypada na okres kwitnienia (BBCH 61–69), kiedy pylniki wysuwają się poza kłosek.

Pylniki są bogatym źródłem składników odżywczych dla patogena, dlatego stanowią główną bramę infekcyjną. Po wykiełkowaniu zarodników strzępki grzyba przerastają tkanki plew i osadki kłosowej, a następnie przemieszczają się pomiędzy kolejnymi kłoskami.

Cykl rozwojowy patogenów

Cykl rozwojowy fuzariozy zbóż rozpoczyna się od przezimowania grzybni oraz zarodników na resztkach pożniwnych. Wiosną patogeny wytwarzają zarodniki, które są przenoszone przez wiatr oraz krople deszczu na rozwijające się kłosy. Infekcja następuje głównie przez:

• pylniki,
• otwarte plewy,
• naturalne uszkodzenia tkanek. Największa podatność roślin przypada na okres kwitnienia zbóż (BBCH 61–69). W praktyce pierwsze 48–72 godziny od początku kwitnienia są kluczowe dla rozwoju infekcji.

Znaczenie gospodarcze i zagrożenie dla bezpieczeństwa żywności

W przeciwieństwie do takich chorób jak septoriozy czy rdze, fuzarioza kłosów prowadzi nie tylko do obniżenia wielkości i jakości plonu, ale również do skażenia ziarna niebezpiecznymi mykotoksynami. Są to toksyczne metabolity wtórne produkowane przez grzyby z rodzaju Fusarium, które mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt oraz znacząco ograniczać wartość handlową ziarna.

Największe znaczenie gospodarcze mają deoksyniwalenol (DON), zearalenon (ZEA), niwalenol (NIV) oraz toksyny T-2 i HT-2. Spośród nich szczególnie niebezpieczny jest deoksyniwalenol (DON), nazywany również womitatoksyną, który najczęściej występuje w ziarnie porażonym przez Fusarium graminearum i Fusarium culmorum. Związek ten może powodować zaburzenia funkcjonowania układu pokarmowego, obniżenie odporności organizmu oraz ograniczenie pobierania paszy przez zwierzęta gospodarskie.

Istotnym problemem jest fakt, że poziom mykotoksyn nie zawsze jest bezpośrednio związany z nasileniem objawów widocznych na plantacji. Nawet przy stosunkowo niewielkim porażeniu kłosów zawartość DON w ziarnie może przekraczać dopuszczalne normy jakościowe obowiązujące w obrocie handlowym. Z tego względu fuzarioza zbóż jest obecnie postrzegana nie tylko jako choroba powodująca straty plonu, ale również jako jedno z najważniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa żywności i pasz. Obecność mykotoksyn może skutkować odrzuceniem partii ziarna przez odbiorcę, obniżeniem ceny skupu lub całkowitą utratą możliwości wykorzystania surowca do celów spożywczych i paszowych.

Szczególnie groźna jest DON mykotoksyna, zwana również womitatoksyną. Nawet przy niewielkich objawach polowych jej stężenie może przekraczać dopuszczalne normy handlowe.

Objawy fuzariozy kłosów – jak rozpoznać?

Prawidłowe rozpoznanie choroby pozwala na ocenę skali zagrożenia oraz skuteczności zastosowanej ochrony fungicydowej.

Objawy na kłosach pszenicy

Fuzarioza pszenicy najczęściej objawia się łososiowatym nalotem w różnych elementach kłosa – najczęściej w miejscach styku plew. W warunkach wysokiej wilgotności pojawia się różowy lub pomarańczoworóżowy nalot zarodnikującej grzybni.

Objawy na jęczmieniu i pszenżycie

Fuzarioza kłosów jęczmienia często przebiega mniej charakterystycznie niż w pszenicy. Objawy mogą być słabiej widoczne, co utrudnia diagnostykę polową. W pszenżycie symptomy są zwykle podobne do obserwowanych w pszenicy, jednak ich intensywność zależy od odmiany i przebiegu warunków pogodowych.

Ziarniaki fuzaryjne – cechy porażonego ziarna

Porażone ziarniaki są:

• pomarszczone,
• kredowobiałe,
• lekkie,
• słabo wykształcone,
• często pokryte różowawą grzybnią.

Charakterystyczne sporodochia stanowią jeden z najważniejszych objawów diagnostycznych pozwalających odróżnić fuzariozę od fizjologicznego zasychania kłosów.

Warunki sprzyjające rozwojowi fuzariozy kłosów

Czynniki pogodowe

Rozwój fuzariozy kłosów jest w dużym stopniu uzależniony od warunków atmosferycznych panujących w okresie kwitnienia zbóż. Największe ryzyko infekcji występuje podczas fazy BBCH 61–69, gdy temperatura powietrza utrzymuje się na poziomie 20–25°C, a wilgotność względna przekracza 85%. Szczególnie niebezpieczne są częste opady deszczu, burze oraz długotrwale utrzymująca się rosa, które zapewniają obecność wolnej wody niezbędnej do kiełkowania zarodników grzybów z rodzaju Fusarium. Jeżeli wysoka wilgotność utrzymuje się przez 24–40 godzin, ryzyko porażenia kłosów gwałtownie wzrasta. W takich warunkach zarodniki łatwo infekują pylniki oraz otwarte plewy, co prowadzi do rozwoju fuzariozy zbóż.

Czynniki agrotechniczne

Istotny wpływ na występowanie fuzariozy kłosów pszenicy oraz innych zbóż mają również warunki agrotechniczne. Za najbardziej ryzykowne uznaje się następstwo kukurydza → pszenica, szczególnie w gospodarstwach stosujących uproszczoną uprawę roli lub system bezorkowy. Resztki pożniwne kukurydzy są głównym źródłem inokulum Fusarium graminearum, czyli najważniejszego sprawcy choroby i producenta mykotoksyn. Pozostające na powierzchni gleby fragmenty łodyg i liści stanowią miejsce zimowania patogena oraz wytwarzania zarodników odpowiedzialnych za infekcję kolejnej uprawy.

Ryzyko wystąpienia fuzariozy kłosów zwiększa również wysoki udział zbóż w strukturze zasiewów, uproszczony płodozmian, nadmierna gęstość łanu oraz intensywne nawożenie azotowe. Czynniki te sprzyjają tworzeniu wilgotnego mikroklimatu wewnątrz plantacji, ograniczają przewiewność łanu i wydłużają okres utrzymywania się wilgoci na powierzchni kłosów zbóż. W praktyce właśnie połączenie niekorzystnych warunków pogodowych z obecnością źródeł infekcji na stanowisku odpowiada za największe nasilenie fuzariozy pszenicy i pozostałych gatunków zbóż.

W ochronie przed fuzariozą nie obowiązuje formalny próg ekonomicznej szkodliwości. Decyzję o zabiegu należy podejmować na podstawie kompleksowej analizy ryzyka.

Ochrona fungicydowa – kiedy i czym opryskiwać na fuzariozę?

Termin zabiegu T3 – klucz do skuteczności

Fuzarioza zwalczanie - tu kluczowe znaczenie ma zabieg T3 wykonywany podczas kwitnienia. Najwyższą skuteczność ochrony przed fuzariozą kłosów uzyskuje się na początku kwitnienia zbóż, kiedy rozpoczyna się wysuwanie pylników. W tym okresie pylniki stanowią główną drogę infekcji dla grzybów z rodzaju Fusarium, dlatego kłosy są najbardziej podatne na porażenie. Wykonanie zabiegu fungicydowego właśnie w tym oknie czasowym pozwala najskuteczniej ograniczyć rozwój choroby oraz zmniejszyć ryzyko akumulacji mykotoksyn w ziarnie.

Należy jednak pamiętać, że zabiegów fungicydowych nie wykonuje się w czasie kwitnienia gatunków roślin samopylnych, dla których etykieta środka ochrony roślin wyklucza stosowanie w tej fazie rozwojowej. W takich uprawach termin aplikacji należy zawsze dostosować do zapisów etykiety rejestracyjnej produktu, aby nie zakłócać procesu zapylenia i zapłodnienia oraz zapewnić bezpieczeństwo roślin. W przypadku zbóż termin zabiegu T3 powinien być dobrany zgodnie z gatunkiem oraz przebiegiem jego kwitnienia, z zachowaniem zaleceń zawartych w etykiecie stosowanego fungicydu.

Opóźnienie zabiegu nawet o kilka dni może znacząco ograniczyć skuteczność ochrony.

Fuzarioza – oprysk fungicydowy

Skuteczny oprysk na fuzariozę zbóż powinien zapewnić bardzo dobre pokrycie całego kłosa cieczą roboczą. Zabieg T3 jest zwieńczeniem programu fungicydowego chroniącego wcześniej liście przed septoriozą paskowaną liści pszenicy , rdzą żółtą oraz innymi chorobami grzybowymi zbóż.

Osiris^® Revy – rozwiązanie BASF do ochrony kłosa

W ochronie zbóż przed fuzariozą kłosów zastosowanie znajduje fungicyd Osiris^® Revy, zawierający dwie substancje czynne:

• Revysol^{® (mefentriflukonzol) – 50 g/l,}
• protiokonazol – 100 g/l.

Obie substancje należą do grupy triazoli (FRAC 3) i działają układowo. Preparat jest zarejestrowany do stosowania w takich uprawach jak:

• pszenica ozima,,
• pszenica jara,
• jęczmień ozimy,
• jęczmień jary,,
• żyto ozime,
• pszenżyto ozime

Dzięki połączeniu substancji Revysol® i protiokonazolu preparat skutecznie ogranicza rozwój patogenów Fusarium, wspierając ochronę plonu oraz jakości ziarna.

Przekroczenie powyższych limitów może skutkować odrzuceniem partii ziarna, utratą premii jakościowych oraz poważnymi stratami ekonomicznymi.

Każdy z wymienionych elementów ogranicza ryzyko infekcji, jednak najwyższą skuteczność osiąga się poprzez ich łączne stosowanie. Szczególnie istotne jest ograniczanie ilości resztek pożniwnych będących źródłem zarodników Fusarium.

Ryzyko rozwoju fuzariozy zbóż można dodatkowo ograniczyć poprzez wybór odmian o podwyższonej tolerancji na porażenie. Choć nie istnieją odmiany całkowicie odporne, różnice odmianowe mogą wpływać na stopień porażenia kłosów i poziom akumulacji mykotoksyn w ziarnie.

W integrowanej ochronie duże znaczenie ma także monitoring pogody w okresie kwitnienia. Analiza prognoz opadów, długo utrzymującej się rosy oraz temperatur w zakresie 20–25°C pozwala trafnie ocenić ryzyko infekcji i właściwie zaplanować zabieg fungicydowy.

Mimo dużej roli działań profilaktycznych, przy wysokiej presji choroby kluczowym elementem ochrony pozostaje terminowo wykonany zabieg T3. Ochrona fungicydowa przeprowadzona od początku do pełni kwitnienia ogranicza rozwój fuzariozy kłosów, zmniejsza ryzyko występowania mykotoksyn w ziarnie oraz pozwala zachować wysoki potencjał plonowania i jakość surowca.

Podsumowanie

Fuzarioza kłosów pozostaje jedną z najważniejszych chorób zbóż w Polsce. Jej znaczenie wynika nie tylko ze strat plonu, ale przede wszystkim z ryzyka występowania mikotoksyn w zbożach, takich jak DON i ZEA. Skuteczne zwalczanie fuzariozy wymaga integrowanego podejścia obejmującego płodozmian, właściwą agrotechnikę, wybór odmian tolerancyjnych oraz terminowo wykonany zabieg T3. W warunkach wysokiego ryzyka infekcji profesjonalna ochrona fungicydowa z wykorzystaniem rozwiązań takich jak Osiris^® Revy pozwala skutecznie chronić plon, jakość ziarna oraz bezpieczeństwo surowca przeznaczonego do produkcji żywności i pasz.